آشپزی مدرن

آشپزی

مزاج مواد غذایی و مصلحات آنها؛ بخش اول: لبنیات

 

بدانیم که شیر، ماست،کره، سرشیر و سایر محصولات لبنی چه طبعی دارند و مصلحات آنها چیست.

 

یکی از مهمترین مسائل روزمره زندگی انسان استفاده از انواع غذاها برای رفع گرسنگی و ادامه حیات است. در گذشته های نه چندان دور مردم نسبت به غذاهای مصرفی روزانه خود اطلاعات زیادی داشتند و می دانستند که چه باید مصرف کنند و چگونه طبخ  نمایند و چه نوع غذایی برای بدنشان مفید است، مثلا کباب را با سماق و یا پنیر را شبها با گردو و سبزی مصرف می کردند. شناخت مزاج خود و نیز شناخت مزاج غذاها، سنین، مکان ها و ... موجب می گردد انسان از مواد غذایی به نحو احسن استفاده کند و کمتر به بیماری یا  کسالت مبتلا شود. از گذشته های دور بعضی غذاها به صورت سنتی در مکان های خاص بیشتر مورد استفاده قرار می گیرند مانند برنج در شمال ایران. اگر این عادت های غذایی را تغییر و میزان مصرف برنج را در شمال کاهش دهیم دچار مشکلاتی خواهیم شد. اما اگر در مناطق دیگر کشور به همان میزان برنج مصرف شود که در گیلان و مازندران استفاده می شود، نیز مشکلاتی به بار خواهد آورد. این مساله مربوط به نقش اقلیم در تنظیم برنامه غذایی است.

با توجه به اینکه پرداختن به نقش آب و هوا، اقلیم محل سکونت، فصل و مسکن روی مزاج های مختلف در این مجال نمی گنجد و باعث خستگی خوانندگان خواهد شد، بیشتر نحوه مصرف مفردات یا ترکیبات غذایی ذکر شده در اینجا، مربوط به مناطق معتدل و مرکزی ایران بوده و اگر مناطق بسیار گرم جنوب و یا بسیار سرد شمال در فرهنگ بومی خود غذایی را به شیوه خاصی استفاده می کنند که با مبانی طب سنتی و سازگاری غذاها با هم که در مقاله ای جدا به آن اشاره خواهد شد، هم خوانی دارد باید طبق همان شیوه عمل کنند.

در اینجا با مزاج خوراکی ها، درجه و مصلح هریک آشنا می شوید.

در این بخش ابتدا به بررسی درجه تاثیر مواد غذایی و داروها بررروی مزاج انسانی پرداخته و سپس مزاج مواد غذایی مختلف را عنوان خواهیم کرد.

درجات قوای ادویه

اگر ماده ای وارد بدن یک فرد معتدل شود، اگر تکرار مصرف و افزایش مقدار آن روی مزاج اصلی فرد اثر نگذارد و ارواح و قوا و اخلاط وی را تغییر ندهد دوای معتدل است. اما ادویه غیر معتدل چند نوع است:

1.درجه اول: مقدار کم دارو باعث غلبه بر کیفیت( منظور گرمی، سردی، تری و خشکی است)  بدن نمی شود اما استفاده مکرر و مقدار زیاد آن باعث تغییر کیفیت بدن می شود، هرچند نمی تواند افعال بدن را ناقص یا مختل کند.

این دسته داروها اگر با مقادیر معمولی و روزمره استفاده شوند مزاج انسان را تغییر خیلی جزئی می دهند که قابل اندازه گیری نیست ولی اگر به مقدار زیاد یا مکرر استفاده شوند تغییرات جزئی در مزاج حاصل می شود که می توان علائم آن را در نبض و ادرار و رنگ چهره دید. پس داروی درجه اول برای شروع کار درمانی در بیماری های ساده داروی مناسبی است مانند بنفشه که رطوبت بخش خوبی است.

2. درجه دوم: مقدار کم هم باعث غلبه بر کیفیت بدن می شود اما استفاده مکرر و مقدار زیاد آن باعث ضرر و فساد بدن نخواهد شد.

در این جا برعکس درجه اول، مقدار کمی از دارو هم علامت می دهد و می توان تاثیرات آن را روی مزاج دید و اگر بیش از اندازه خورده شود، علایم قابل توجه و تغییرات حاصل می شود، منتهی این تغییرات موجب فساد عضو نخواهد شد مانند زرشک که سردی آن در  درجه 2  است و یک قاشق هم که استفاده شود عملکردش دیده می شود یا آویشن که در درجه دوم گرمی است.

3.درجه سوم: مقدار زیاد آن باعث آسیب و اختلال در بدن خواهد شد ولی مهلک و کشنده نیست.

یعنی افعال را دچار اختلال واضح می کند ولی مرگ آفرین نیست که کل ارواح و قوا را فانی کند و بتواند حیات را از بین ببرد. این داروها بسیار قوی هستند و استفاده از اینها بایستی با دقت زیاد همراه باشد. این داروها می توانند یک فعل را مختل کنند مثلا حرکت عضلانی را مختل کرده یا حرکت دستگاه گوارش را خیلی زیاد یا کم کنند ولی موجب مرگ و میر نمی شوند مگر اینکه با مقادیر خیلی زیاد مصرف شوند، مانند زنجبیل و زنیان که داروی درجه 3 و بسیار موثر هستند.

4.درجه چهارم: ضرر بسیار به بدن رسانده و باعث هلاکت می شوند.

داروهای این دسته اگر درست مصرف نشوند می توانند باعث هلاکت شوند و اگر درست استفاده شوند داروهای بسیار قوی هستند. داروهای درجه 3 و 4 به تنهایی مصرف نمی شوند و نیاز به مصلحات دارند تا اثر سوئی روی یک عضو نگذارند.

مصلح یا اصلاح کننده، به داروهایی گفته می شود که رفع ضرر یا کمک در عملکرد دارو کند یا کاری کند که قوای دارو باطل نشود تا به عضو برسد و یا تندی و تیزی قدرت دارو را مقداری بشکند و یا دارو را همراهی کند تا بتواند به جاهایی که نمی تواند به تنهایی برود، برسد.

با استفاده از جدول زیر می توانید درجات قوای ادویه را با هم مقایسه کرده و به راحتی به خاطر بسپارید. بدین ترتیب، هرچه درجه قوت دارویی از مرکز محورها دور شود یعنی داروی مورد نظر قوی بوده و باید در مصرف آن احتیاط نمود!

 

 

انواع لبنیات و مزاج آنها

مصلح

درجه

نوع مزاج

نام رایج

مغز گردو،آویشن، عسل،نعناع خشک،سبزی های معطر

2

سرد و تر

پنیر تازه

مغز گردو،آویشن، عسل،نعناع خشک،سبزی های معطر

2

گرم و خشک

پنیر کهنه

عسل

 

سرد و تر

خامه

زنیان،نعناع،آویشن،سیر،کاکوتی،زیتون،سیاه دانه،پونه

2

سرد و تر

دوغ

عسل

 

سرد و تر

سرشیر

عسل، گلاب

 

سرد وتر

شیر پاستوریزه

عسل، گلاب

1-2

گرم و تر

شیر محلی تازه

انواع فلفل، زیره، سیاه دانه

2

سرد و خشک

قرا قورت

عسل،شکر سرخ،ادویه قابضه

1-2

گرم و تر

کره

گلنگبین،سیر،نعناع خشک،پونه کوهی

2

سرد و خشک

کشک

زنیان،نعناع،آویشن،سیر،کاکوتی،زیتون،سیاه دانه،پونه

2

سرد و تر

ماست

مغز گردو،آویشن،عسل،نعناع خشک،سبزی های معطر

1

گرم و تر

ماست چکیده

 

 

روغن یا کره گاو و گوسفند و بز

روغن گاو از بقیه روغن ها بهتر و لطیف تر بوده، هرچه کهنه تر شود حرارتش بیشتر و رطوبت آن کمتر می شود. تحلیل برنده( با حرارت خود اخلاط را از موضعی که چسبیده جدا و تبدیل به بخار کرده و دفع نماید)، باز کننده انسداد(ماده ای را که در مجاری و منافذ گیر افتاده را به خارج دفع می کند و مجرا را باز می کند)، نرم کننده پوست، چاق کننده بدن و ملین( با حرارت معتدل و رطوبت خود آنچه در معده و روده است را تخلیه می کند.مانند فلوس،تمبر هندی، شیر خشت) بوده، برای بیماری های مغز و اعصاب، بیماری های ریه و سرفه خشک، بیماری های کبد و طحال مفید است. منضج( معتدل کننده قوام اخلاط یعنی غلیظ را رقیق و رقیق را غلیظ کرده و دفع می نماید) بثورات و جوش ها بوده و در رفع ورم های پشت گوش، زیر بغل و کشاله ران به خصوص در اطفال و زنان موثر است. اگر روغن کهنه را مرتب شبها بر صورت بمالند و تا صبح بماند، لک صورت را پاک کرده و رنگ صورت را زیبا و صاف می کند.

خوردن کره در کسانی که حرارت درونی قوی دارند مثل گرم مزاجان، ورزشکاران و کسانی که کارهای بدنی سنگین دارند با ادویه مناسب مثل مرزه، آویشن و ... مفید است، ولی برای کسانی که حرارت خوبی برای هضم و سوخت و ساز مناسب و تحرک کافی ندارند می تواند مضر باشد. مصرف 1 قاشق مربا خوری کره و کمی عسل اشتهای کاذب را برطرف می کند.

شیر

بهترین شیر، شیر تازه دوشیده گاو جوان، چاق، سالم و سفید که طعم و بوی بدی نداشته باشد. شیر در افراد گرم مزاج مانع غلبه خون، محرک نیروی جنسی، اشتها آور و چاق کننده می باشد. مصرف آن با مصلح، برای افراد دارای مزاج سرد و خشک و معتادین به تریاک، مفید بوده  و زیاد و مداوم خوردن آن مخصوصا بدون مصلح برای افراد دارای معده ضعیف و امراض بلغمی و افراد سرد مزاج مضر است. خوردن آن با مواد غذایی ترش، شور،گوشت، تخم مرغ، ماهی، ترب، پیاز، و میوه های تازه و سبزیجات و حبوبات و نیز خوابیدن بلافاصله پس از خوردن آن، در بدن اخلاط فاسد تولید می کند.

شیر، پادزهر سموم کشنده است. خوردن آن با برنج به صورت شیر برنج یا فرنی جهت طول عمر و زیبایی پوست و با گردو و خرما و یا مربای به و شکر برای چاق کردن بدن و زیبایی پوست و تقویت نیروی جنسی مفید است. مصرف شیر جوشیده به خصوص در سالمندان بهتر از شیر خام است و طریق جوشاندن آن این است که به اندازه یک چهارم آن آب اضافه کرده و بجوشانید تا آب برود و شیر باقی بماند. اگر هنگام جوشاندن قطعه ای زنجبیل هم در آن بیاندازید بهتر است. شیر جوشیده را پس از سرد شدن با کمی عسل یا نبات بنوشید.

شیر سریع به خلطی که در معده تجمع دارد، تبدیل می شود لذا مصرف آن صبح ناشتا توصیه نمی شود. زیاد خوردن آن، بیشتر از 700-1400 گرم در روز، به خصوص بدون مصلح باعث سنگ کلیه و مثانه می گردد. خوردن شیر حیوانی که تازه بچه آن مرده و یا سقط شده باشد و بسیار لاغر و مریض و یا حامله و یا تازه زاییده باشد، مناسب نبوده و در بدن ایجاد بیماری می نماید.

نکته: شیر گاو سفید دافع سودا، شیر گاو سیاه دافع صفرا، شیر گاو سرخ قاطع بلغم و شیر گاو زرد دافع هر سه خلط است.

ماست

مرطوب کننده، اشتها آور،چاق کننده، تقویت کننده نیروی جنسی گرم مزاجان و خواب آور بوده، در برطرف کردن تشنگی موثر است. غذائیت آن از دوغ بیشتر است. ماست دیر هضم بوده، زیاد خوردن آن برای سرد مزاجان و کسانی که معده سرد دارند مضر می باشد. کته ماست بهترین درمان اسهال به خصوص در بچه هاست.

مقالات طب نوین: مصرف ماست از بروز و پیشرفت پوسیدگی دندان جلوگیری می کند. مصرف لبنیات از بروز بیماری های قلبی عروقی پیشگیری می نماید و مانع از ایجاد سرطان روده می شود.مصرف روغن و کره طبیعی نیز خواص ضد التهاب دارد.

مزاج همه گروههای مواد غذایی در بخش های بعدی این مقاله خدمت خوانندگان گرامی ارائه خواهد شد.

 

منبع: تغذیه در طب ایرانی، اسلامی

تالیف: دکتر غلامرضا کرد افشاری